• Anasayfa
  • MUFTAV DERGİSİ
  • Ocak 2013
  • Osmanlı İmparatorluğu'nda XIX. Yüzyılın Ortalarında Devlet Muhasebesinde Merdiven Yönteminden Çift Yanlı Kayıt Yöntemine Geçiş*

ANASAYFA

Osmanlı İmparatorluğu'nda XIX. Yüzyılın Ortalarında Devlet Muhasebesinde Merdiven Yönteminden Çift Yanlı Kayıt Yöntemine Geçiş*

 

Özet

XIX. yüzyılın ortalarına kadar Osmanlı kendi kurumlarını korumuş ve devlet örgütlenmelerinde yeniliklere genellikle kapalı kalmıştır. 1839 yılında sosyal yapıda değişimi öngören Tanzimat Fermanı ilan edilince, iktisadi ve mali yapıda çağdaşlaşma hareketleri de başlamış oldu. Bu çağdaşlaşma hareketi en fazla mali idarede yaşandı. Maliye Bakanlığı kuruldu ve devlet muhasebesi yeniden oluşturulmaya başlandı. Bu arada asırlardır devlet muhasebesinde kullanılan merdiven yönteminin yerine yeni yöntem arayışları da gündeme geldi. Devletin kâr amaçlı sanayi kuruluşlarını oluşturmaya  yönelmesinin ve bütçeye dayalı mali yönetimin uygulanmaya konulmasının ortaya çıkardığı ihtiyaçları merdiven yöntemi karşılamada güçlük çekmeye başlayınca bu arayış hızlandı. Avrupa’ya eğitime gönderilen öğrenciler ve Türkiye’de faaliyet gösteren yabancı kuruluşların muhasebeleri, çift yanlı kayıt yöntemi ile toplumun tanışmasını mümkün kıldı.

1850 yılı sonrası, çağdaş muhasebe ile ilgili hükümler içeren yeni kabul edilen Ticaret Kanunu, eğitim programlarında muhasebe derslerine yoğun bir şekilde yer verilmesi, yabancı dillerden çift yanlı kayıt yöntemi ile ilgili kitapların tercüme edilmeye başlanması değişim ortamını hazırladı. 1880 yılında, devlet muhasebesinde çift yanlı kayıt yöntemine geçiş ile ilgili yasal düzenlemeler çıkarıldı ve uygulama, önce devlet muhasebesinde, daha sonra da o zamana kadar sermaye birikimi sağlayamadığı için gelişemeyen özel kesimde başladı.

XIX. yüzyılın ikinci yarısında gösterilen bu çabalar sayesinde, XX. yüzyılın başlarında teknolojik gelişmelerin gerektirdiği çağdaş muhasebe ihtiyacı karşılanabilmiş ve 1920’li yıllarda da yeni Cumhuriyet’in yöneticileri sanayileşme hamlelerinde bu çağdaş muhasebe anlayışından yararlanmışlardır.

* Bu araştırma, 17-19 Temmuz 2012 tarihlerinde İngiltere'de yapılan 13. Dünya Muhasebe Tarihçileri Kongresi'nde sunulmuştur.
Yazının devamı için tıklayınız.